Keynotes Voormiddag

Keynote 1 : Schematherapie met kinderen: Identiteit in ontwikkeling – Vanessa Koetsveld

Kinderen met emotieregulatieproblemen ervaren gevoelens vaak intens en overweldigend. Boosheid, verdriet of spanning kunnen plotseling groot worden, waardoor het voor kinderen – en hun ouders – moeilijk kan zijn om te begrijpen wat er van binnen gebeurt en hoe hiermee om te gaan. Schematherapie biedt een kader om deze binnenwereld samen te verkennen. Door te werken met basisbehoeften, schema’s en modi kan zichtbaar worden wat kinderen van binnen ervaren en wat zij nodig hebben om zich weer veiliger en sterker te voelen. Vanuit het congresthema Identiteit in ontwikkeling staat in deze keynote de vraag centraal hoe vroege ervaringen, onvervulde basisbehoeften en copingstrategieën samen bijdragen aan de zich ontwikkelende identiteit van het kind. In de spelkamer wordt deze binnenwereld vaak zichtbaar via spel, verbeelding en symboliek. Spel biedt kinderen een veilige ingang om hun verschillende kanten te laten zien – kwetsbaar, boos, beschermend, maar ook veerkrachtig en gezond. In deze keynote wordt eerst stilgestaan bij de theoretische uitgangspunten van schematherapie bij kinderen en de vertaling daarvan naar de spelkamer. 

Vervolgens wordt het STerK-onderzoek (Schematherapie voor Emotieregulatieproblemen bij Kinderen) gepresenteerd. In deze single-case experimental design studie wordt onderzocht hoe schematherapie kan bijdragen aan verandering bij kinderen van 8–11 jaar met ernstige emotieregulatieproblemen. Aan de hand van meerdere meetmomenten en verschillende perspectieven – van kind, ouders en observaties van ouder-kind interacties – wordt zichtbaar hoe veranderingen in emotieregulatie en interactiepatronen zich gedurende de behandeling ontwikkelen. Dit alles wordt geïllustreerd aan de hand van een casus uit de praktijk (met beeldmateriaal).

Via spel, imaginatie en rescripting wordt zichtbaar hoe kinderen stap voor stap contact kunnen maken met hun kwetsbaarheid en nieuwe ervaringen kunnen opdoen van veiligheid, begrenzing en steun. De combinatie van onderzoek en klinische praktijk laat zien hoe schematherapie kan bijdragen aan gezonde ontwikkeling en aan het versterken van een veerkrachtige identiteit bij kinderen.

Keynote 2 : Dertig jaar onderzoek naar persoonlijkheidsstoornissen bij ouderen: een opkomend domein in de klinische psychologie –  Bas Van Alphen

Ouderen met persoonlijkheidsstoornissen blijven vaak onder de radar: ondergediagnosticeerd, onderbehandeld en omgeven door hardnekkige aannames. In deze keynote laat hoogleraar Bas van Alphen zien waarom dit niet langer houdbaar is. Hoewel persoonlijkheidsstoornissen ook op latere leeftijd voorkomt, worden klachten te vaak toegeschreven aan bijvoorbeeld “ouderdom”. Dit fenomeen “ageism”, geïntroduceerd door Robert Butler, leidt tot onderschatting én tot lage verwachtingen van behandeling. Ten onrechte, zo blijkt uit onderzoek. Psychotherapie bij ouderen is wel degelijk effectief. Vooral schematherapie toont veelbelovende resultaten. De keynote biedt een overzicht van recente wetenschappelijke inzichten en vertaalt deze naar de praktijk. Wat werkt in de behandeling? Hoe vergroot je motivatie en therapietrouw? Waarom zijn groepsbehandelingen vaak krachtig? Ook innovatieve onderzoeksmethoden, zoals single-case designs, komen aan bod essentieel in een diverse ouderenpopulaties in de GGZ. Daarnaast is er aandacht voor betere diagnostiek. Nieuwe modellen, zoals het dimensionele DSM-5 Alternative Model for Personality Disorders, bieden meer nuance en richting voor behandeling.

De centrale boodschap: leeftijd is geen grens voor psychologische verandering, mits patiënten die zorg krijgen die ze nodig hebben.

Programma Workshops Namiddag

Workshops 14u00 – 15u15

1 A : Helen door spelen: Imaginatie en rescripting bij kinderen – Vanessa Koetsveld en Kim Loots

1 B : Net als bij een puber – die emoties, alles of niets – Fanny Dumarey

Vaak merken we bij cliënten dat ze, net als pubers, in extremen gaan als het over emoties gaan. Het ene moment verdrinken ze in verdriet of schaamtegevoel of loopt de emmer van boosheid helemaal over. Op andere momenten lijkt gevoel helemaal zoek te zijn. Doorheen de pubertijd groeit de emotieregulatie van een jongere, wanneer je als ouder de goede afstemming vindt tussen het stimuleren van zelfexpressie en het stellen van grenzen aan het gedrag dat gestuwd wordt vanuit de emotie.

Wanneer het functioneren van de cliënt bepaald wordt door modi, zien we even goed extremen in de emotieregulatie. Kind- en normstellende modi gaan gepaard met sterke; alles overheersende emoties. De vermijdende copingmodi houden die intense gevoelens net op afstand, waardoor de cliënt verbinding met zichzelf en ons verliest. En dat maakt natuurlijk dat de gezonde volwassene het moeilijk heeft om met emotieregulerende vaardigheden aan de slag te gaan.  

Binnen deze workshop gaan we kort in op de link tussen emoties en modi. Maar we gaan vooral DOEN. We proberen verschillende methodieken uit die kunnen helpen om in contact te komen met emoties. Daarnaast oefenen we in het grenzen stellen aan het gedrag dat gepaard gaat met té sterke emoties die de veiligheid van cliënt en/of behandelaar in het gedrang kunnen brengen.

1 C : Zorgen voor het gekwetste kind over de therapiefasen heen – Wouter Stassen 

Het fasegericht denken in Schematherapie wint de laatste jaren aan populariteit (Reubsaet, 2018; van Genderen 2023). Deze benadering voorziet de Schematherapeut van een gericht kader om de interventies af te stemmen op waar de cliënt zich bevindt in het therapieproces.

Om te voldoen aan de noden van een open Schematherapiegroep, waar op elk moment cliënten in verschillende fasen aanwezig zijn, heb ik een modulair systeem bedacht om oefeningen samen te stellen die afgestemd zijn op de specifieke noden van de betreffende cliënt.

Hetzelfde systeem kan toegepast worden in individuele therapie om therapeutische technieken zo vorm te geven dat de cliënt stap voor stap evolueert van een onbewust-onbekwaam naar gezond volwassen. Op die manier kan elke oefening die je kent een nieuwe plek krijgen per fase.

In deze workshop gaan we kort in op de theorie achter de modulaire oefeningen en vervolgens nemen we het zorgen voor het kwetsbaar kind als praktisch voorbeeld. Zo kunnen we in volle geest van de thema van de studiedag de Kleine ik van cliënten helpen ontwikkelen door de fasen heen.

 Workshops 15u30 – 16u45 

2 A : Identiteit in ontwikkeling: schematherapie begrijpelijk en toepasbaar maken door middel van Playmobil-opstellingen – Aline Daniels

Deze workshop richt zich op het toepassen van schematherapie bij kinderen, jongeren en volwassenen met een LVB, met speciale aandacht voor identiteit in ontwikkeling. Deelnemers leren hoe zij complexe therapeutische concepten kunnen vertalen naar eenvoudige, toegankelijke taal en hoe zij de binnenwereld van cliënten beeldend en concreet kunnen maken. Hiervoor werken we met Playmobil‑opstellingen, ondersteunende kaartjes met afbeeldingen rondom emoties, (basis)behoeften, coping en (niet helpende) gedachten, en ondersteunende prentenboeken.

We verkennen de uitdagingen die ontstaan wanneer klassieke schema’s, modi en termen zoals Gezonde Volwassene, kindmodi en ouder‑modi worden toegepast bij deze doelgroepen. Via de Playmobil‑opstellingen wordt casusconceptualisatie zichtbaar en ervaarbaar: deelnemers ontdekken hoe vroege ervaringen, behoeften en primitieve copingreacties een rol kunnen spelen in het ontstaan en verder ontwikkelen van schema’s en modi.

De workshop is praktisch en ervaringsgericht: deelnemers oefenen met Playmobil en ander ondersteunend materiaal, werken met voorbeelden, demonstraties en eigen casussen, en ervaren hoe beeldend werken helpt bij het herkennen van emoties, begrijpen van stressreacties en versterken van identiteit en zelfregulatie.

2 B : Schematherapie bij verslaving: naar een nuchtere ik die de verslaving niet meer nodig heeft – Els Renders 

In deze workshop geeft Els handvaten om vanuit schematherapie aan de slag te gaan met cliënten met verslavingsproblematiek. Ze neemt jullie mee in :

• Schematherapeutische blik op verslaving
• Het belang van de therapeutische relatie
• Triple mode cycle
• Verslavingskant versus nuchtere kant

Referenties:

Lacy, E. (2024). Schema therapy for addiction treatment: A proposal for the integrative treatment of addictive disorders. Frontiers in Psychology. Boog, M. (2021). Schematherapie bij verslaving en een persoonlijkheidsstoornis. In H. Hornsveld, H. Bögels, & H. Grandia (red.), Casusboek schematherapie: 21 voorbeelden uit de praktijk (pp 19 – 33). Houten: Bohn Stafleu van Loghum.

2 C : Groepstherapie  – Griet Lucas en Peter Wijshof 

Groepsschematherapie is volop in beweging en kent vandaag een rijke diversiteit aan werkvormen. Van halfopen tot gesloten groepen, van intensieve langer lopende trajecten tot kortere, meer afgebakende programma’s: elk format biedt eigen kansen en uitdagingen. Daarbij bewegen we ons tussen klachtgerichte invalshoeken en bredere, transdiagnostische perspectieven. 

In deze workshop nodigen we jullie uit om samen op verkenning te gaan. We laten ons daarbij inspireren door verschillende denkkaders en brengen enkele concrete vragen en knelpunten uit de praktijk tot leven. Samen reflecteren we met oog voor het perspectief en belang van de cliënt, de dynamiek van de groep en de rol van de (co-)therapeuten